Tên gọi: Carebara diversa (Jerdon, 1851). Tên cũ là Pheidologeton diversus; chi Pheidologeton được gộp vào Carebara năm 2014, nên sách cũ và diễn đàn vẫn hay dùng tên cũ. Tiếng Anh: Asian marauder ant. Giới chơi kiến Việt gọi là “Care”, “kiến quân đội”, “cỗ xe tăng”. Có ở Việt Nam: Có, đây là loài bản địa. Phân bố từ Ấn Độ, Sri Lanka, Nam Trung Quốc qua Đông Nam Á (Việt Nam, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Philippines) đến Đài Loan và các đảo phía nam Nhật Bản.
Kiến Care (kiến cướp bóc)
Carebara diversa
Ghi nhận ở Việt Nam
Đặc điểm nổi bật
Đi săn theo đoàn nên hay bị gọi nhầm là 'kiến quân đội'; có siêu lính đầu to.
- Phân họ
- Myrmicinae
- Chi
- Carebara
- Phân bố
- Nam Á, Đông Nam Á
Thư viện ảnh
Kiến thức về loài
Dấu hiệu nhận diện
Một đàn có thợ nhỏ cỡ vài milimét, thợ lớn có đầu to và nhiều kích cỡ trung gian. Trong cùng hàng kiến, chênh lệch này thấy rõ nhất khi các cá thể đi sát nhau. Tên khoa học cũ của loài là Pheidologeton diversus, trước khi chi Pheidologeton được gộp vào Carebara.
Sinh cảnh và tập tính
Kiến thợ đi săn thành dải rộng trên nền đất. Chúng có thể chia nhỏ con mồi và phối hợp vận chuyển mảnh lớn về tổ. Đôi khi thợ nhỏ bám lên lưng thợ lớn đang di chuyển. Đàn kiếm ăn theo hàng như một số kiến quân đội, đồng thời giữ tổ cố định trong đất.
Phân bố và ghi nhận
Có ghi nhận tại Việt Nam, bao gồm các điểm khảo sát ở Phú Lương, Thái Nguyên. Loài hiện diện ở Nam Á và Đông Nam Á. Khi đối chiếu các danh mục cũ, tìm thêm tên Pheidologeton diversus để nhận ra các ghi nhận của cùng loài.
Đặc điểm của đàn kiến
- Đa hình đẳng cấp cực đoan nhất thế giới kiến: trong cùng một đàn có thợ nhỏ chỉ 1,3–3,5 mm và siêu lính tới ~20 mm. Theo nghiên cứu kinh điển của Mark Moffett (1987–1988), siêu lính nặng gấp khoảng 500 lần thợ nhỏ.
- Thợ nhỏ cưỡi trên lưng lính: khi hành quân, nhiều thợ nhỏ bám lên đầu và ngực lính to để “đi nhờ”.
- Hàng quân như “tấm thảm biết đi”: cột hành quân rộng vài cm, có ghi nhận dài tới ~100 m, nhấn chìm con mồi bằng số đông. Thợ còn đắp các “vòm đất” che hai bên đường đi.
- Không phải kiến quân đội thật: Care có tổ cố định, chúa có cánh và bay giao phối, không du mục theo chu kỳ như Eciton hay Dorylus. Các nhà côn trùng học gọi nó là “kiến giả quân đội”.
- Đa chúa: có tổ được ghi nhận tới 16 chúa (antontop), hienkien ghi “hàng chục chúa”.
Bảng thông số và các ghi nhận
| Thông số | hienkien.com | nuoikien.vn | antontop.com | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Chúa | 20–25 mm (có con 2,5–2,6 cm) | 14–16 mm, nâu đỏ | 23–28 mm (thường nói 25 mm) | Số 14–16 mm của nuoikien thấp bất thường, có thể nhầm với C. affinis (chúa ~17 mm, theo antontop) |
| Thợ nhỏ | 2–3,5 mm | 2–3 mm | 1,3–2,5 mm | Khá thống nhất |
| Lính (major) | 9,5–15 mm | đến 10 mm | 6–9 mm | |
| Siêu lính | 18–22 mm | không nêu | 12–21 mm | |
| Kiểu lập đàn | Fully claustral | không nêu | Semi-claustral | Hai nguồn trái ngược. Cần đối chiếu trước khi áp dụng |
| Kích thước đàn | “vài nghìn” (nuôi) / “vài chục nghìn” (tự nhiên) | “hàng trăm nghìn” | 100.000 – 1.000.000 (tự nhiên) | Đàn hoang dã rất lớn là đúng hướng |
| Nhiệt độ | 20–30 °C | 24–28 °C | 27–33 °C (dưới 22 °C hại ấu) | |
| Độ ẩm | 50–80 % | 70–90 % | 70–90 % tổ, 60–80 % khu săn | |
| Độ khó | “Dễ” | “Dễ” nhưng cũng ghi “không dễ nuôi, không hợp người mới” | Chỉ dành cho người có kinh nghiệm | Đòi hỏi kinh nghiệm chăm sóc |
| Tank | Mica, in 3D, đất nền (Ytong/thạch cao bị đục) | Mica, in 3D | Digfix/đất, thạch cao, hybrid acrylic–Ytong | Cả ba nguồn đều cảnh báo kiến thoát qua khe rất nhỏ (antontop: < 1 mm) |
| Kéo kén | Không kéo kén | – | – | |
| Giá (VN) | “rẻ” | 150.000 ₫ (1 chúa + vài thợ) | – | |
| Tuổi thọ chúa | – | – | 10–15 năm (nuôi) | Số liệu của người nuôi, chưa thấy nghiên cứu xác nhận |
Mốc phát triển trong điều kiện nuôi
- Tháng 1: 5–15 thợ nhỏ đầu tiên (khoảng ngày thứ 28).
- Tháng 3: 100–200 thợ, đến lúc chuyển tank chính.
- Tháng 6: 500–1.500 thợ, xuất hiện lính thật (>8 mm).
- Tháng 9: 3.000–6.000 thợ, siêu lính đầu tiên.
- Tháng 12: 10.000–20.000 thợ.
Lưu ý khi chăm sóc
- Thảm sưởi không có bộ điều nhiệt, chúa bị “nướng”.
- Mở tổ quá thường xuyên giai đoạn lập đàn, chúa stress và ăn lại trứng.
- Kiến thợ nhỏ thoát qua nắp “kín”, vết xước nhỏ hay khe gioăng.
- Đồ đạm thừa để quá 24 giờ thì mốc.
- Côn trùng sống mua về mang ve (mite). Nên cách ly 72 giờ trước khi cho ăn.
- Tổ thạch cao bị khô nứt.
Những chi tiết có thể quan sát
- Cận macro siêu lính đứng cạnh thợ nhỏ để so kích thước (đặt thước mm).
- Thợ nhỏ cưỡi lên lưng lính trong lúc hành quân.
- Cảnh “tấm thảm” vây một con dế hoặc gián.
- Kiến chúa giữa đống trứng.
Quan sát chuyên sâu
Từ đường chính đến đoàn tỏa hình quạt
Thợ rời tổ hoặc đường chính thành một đoàn hẹp. Một số đoàn mở rộng thành mặt kiếm ăn hình quạt. Trong các đợt theo dõi, mặt quạt thường rộng khoảng 2–3 m và tiến chậm, vào khoảng 2 m mỗi giờ. Đoàn có thể tiến qua đoạn ít thức ăn rồi đổi hướng khi gặp nơi thức ăn tập trung dày. Khi theo dấu một đàn, phần đầu đang tiến và đường dùng để chở thức ăn về tổ có thể khác nhau rõ rệt.
Tuyến đi có vách đất
Khi một phần đường vẫn được dùng sau đợt kiếm ăn, nó có thể thành tuyến chính của đàn. Một số tuyến được giữ tới ít nhất 10 tuần. Gần tổ, kiến có thể đi trong rãnh thấp hơn nền đất hoặc giữa hai vách đất, đôi chỗ có đoạn che phía trên. Dọc tuyến được theo dõi tại Singapore, phần đi qua thảm cây thấp ít xê dịch hơn đoạn băng qua nền đất trống.
Đàn thu gom những gì?
Thức ăn ghi nhận gồm động vật không xương sống, xác động vật, hạt và quả. Gặp một nguồn lớn như quả rụng, kiến có thể tập trung quanh đó và tiếp tục thu gom nhiều ngày. Trong một vườn thực vật ở Singapore, nhiều đàn trong khu khảo sát làm tổ ở gốc cây lớn. Các tuyến đang hoạt động của hai đàn có thể gặp nhau, khi đó thợ tụ thành cụm và đánh nhau ngay tại chỗ giao cắt.













